Divjaka dhe laguna e Karavastasë — pelikani dalmat

Pak shqiptarë — qoftë në vend, qoftë në diasporë — e dinë se në fushën e Myzeqesë, midis Lushnjës dhe Fierit, gjendet një nga rezervatet më të rëndësishme të zogjve në Mesdhe: Parku Kombëtar i Divjakës–Karavastasë, që mbron lagunën më të madhe shqiptare (42 km²) dhe një nga koloninë e fundit reproduktive të pelikanit dalmat (Pelecanus crispus) në Evropë. Ky është një vend që na kujton se Shqipëria nuk është vetëm Skënderbeu dhe Saranda — është edhe natyrë e ruajtur që rivalizon Camargue francez dhe Doñana spanjolle.

Ramsar, pelikani dhe trashëgimia natyrore

Laguna e Karavastasë u shpall site Ramsar (Konventa Ndërkombëtare për Ligatinat) më 1995 — njohje e statusit të saj global si zonë e mbrojtur me rëndësi botërore. Parku Kombëtar i tërë mbulon 22.230 hektarë, duke përfshirë lagunën, dunat e rërës, plazhet, dhe pyllin e pishave të Divjakës. Por mrekullia është pelikani dalmat: zog gjigant me krahë deri në 3 m, që bën fole në ishujt artificialë në mes të lagunës. Vetëm 50–70 çifte mbeten në botë në kolonitë reproduktive, dhe Karavasta strehon një pjesë të madhe të tyre. Për ne shqiptarët, ky është detyrim historik: të mbrojmë një specie të cilën gjyshërit tanë e kanë parë gjithmonë në qiellin e Myzeqesë, dhe që po e humbnim deri nga vitet 2000.

Përveç pelikanit, parku strehon flamingo (që rikthehen sezonale), pulëbardhë mediterrane, sterna karthusiane, kormoranin pigmë, dhe gjatë dimrit dhjetëra mijëra zogj migrues — patat, rosat, pulat e ujit. Gjysma e specieve ornitologjike të dokumentuara në Shqipëri janë regjistruar këtu. Ekosistemi i lagunës mbështet edhe popullatat lokale të peshkimit: ngjala (anguila), qefulla, levreku.

Çfarë do të bëni: orare dhe çmime

Hyrja në park është falas. Qendra e Vizitorëve (e hapur ditë e javës 09:00–17:00 në sezonin turistik, pak më e shkurtër në dimër) ka ekspozita dypjesore mbi pelikanin dhe ekosistemin. Aktiviteti kryesor është një tur me varkë në lagunën e Karavastasë me udhëzues lokalë: 2–3 orë lundrimi në kanalet e qeta, ndalesa pranë ishujve të pelikanave (në distancë respektuese), dhe vrojtim zogjsh. Çmimet 15–25 € për person për grupe të vogla. Sjellni dylbi dhe një kapele dielli.

Aktiviteti i dytë është shëtitja ose çiklizmi nëpër pyllin e pishave, që shtrihet 8 km buzë detit. Pylli është një oaz hijesh në vapën e gushtit, dhe shtigjet e shtruara janë miqësore për familjet. Plazhi i Divjakës shtrihet midis pyllit dhe Adriatikut — rëre e imët, ujë i cekët, dhe shumë më pak i mbushur se Durrësi. Restoratet e vegjël buzë plazhit shërbejnë peshk të lagunës me çmime miqësore.

Kuzhina e Myzeqesë dhe diaspora

Tryeza e Myzeqesë është e pasur dhe shqiptare e mesme: tavë kosi klasike, oriz me peshk nga laguna, midhje në fërgesë, byrek me hithra. Por mrekullia e fshatrave të Divjakës është fërgesa e qengjit dhe djathi i Divjakës — i prodhuar nga delet që kullosin në kullota të kripura të lagunës, kjo qumësht ka shije unike që nuk gjendet kudo. Diaspora myzeqare që sot jeton në Itali (sidomos Toskanë dhe Romë) sjell çdo verë familjet e tyre për të shijuar peshkun e lagunës dhe djathin e tyre tradicional. Restorantet familjare në fshatrat Karavasta dhe Hoxharë janë adresa të dashura të diasporës.

Identiteti myzeqar dhe fushata mjedisore

Myzeqe — fusha e gjerë midis Apolonisë, Beratit dhe lagunës — është një nga zonat më pjellore të Shqipërisë. Por është edhe rajon i tradicionalisht shqipfolës me dialekt të dallueshëm dhe identitet të fortë. Kursi që ka marrë mbrojtja e pelikanit dhe lagunës ka qenë i mundur falë angazhimit të biologëve shqiptarë (sidomos Taulant Bino dhe Mirjan Topi) dhe organizatave si AOS (Shoqata Ornitologjike Shqiptare). Diaspora ka kontribuar me dhurime dhe vetëdijesim ndërkombëtar — pelikani dalmat sot është simbol i mjedisit shqiptar të mbrojtur.

Kur të vini dhe si

Nga Tirana janë 75 km / 1.5 orë në jug. Pranvera (mars-maj) është më e mira për vrojtim zogjsh — pelikani është në sezonin e foljes. Vjeshta (shtator-tetor) ka migracionin masiv të zogjve që janë kthyer nga veriu. Korriku-gushti janë sezoni i plazhit dhe pyllit por më pak i mirë për zogjtë (që largohen nga vapa). Divjaka kombinohet shumë mirë me Apoloninë (45 minuta) dhe Beratin (1.5 orë). Tur privat 6 ditë — Shqipëria klasike dhe Shqipëria Jugore — Riviera, Vjosa, Ohri mund ta përfshijnë si ndalesë.

Akomodimet, Bashtova dhe rrethina

Akomodimi në zonën e Divjakës është modest por autëntik. Hotel Belvedere në Divjakë dhe Hotel Karavasta Resort janë opsionet kryesore (50–80 € për natë). Shtëpitë e familjeve myzeqare që pranojnë mësyshës janë opsion shumë i këndshëm: drekë tradicionale me prodhimet e shtepiës, dhomë të pastër, dhe historira nga gjyshet myzeqare që na kujtojnë fshatin të gjyshërve të diasporës. Kalaja e Bashtovës, 25 km në veri të Divjakës në grykderdhjen e lumit Shkumbin, është kala venedik e shek. XV me 9 kulla dhe 4 porta — një prej fortifikimeve më të mirëruajtura të Adriatikut shqiptar. Falas, e hapur 24/7. Familjet shqiptare që bëjnë piknik atje gjatë pranverës e nërtojnë atë si vend të dashur — muret e Bashtovës janë sfond i shumë fotografive familjare të diasporës.

Pylli i pishave, kanali Tërbufit dhe natyra e brishtë

Pylli i pishave të Divjakës është rezultat i një projekti pyllëzimi italian në vitet 1930 — sot është një pyll i pjekur me 5 km gjatësi, që mbron plazhin nga era dhe ofron strehë për vrojtuesit e zogjve. Pjesa veriore e parkut ka kanalin e Tërbufit, sistem ujitës që menaxhon rrjedhën midis lagunës dhe detit — sezonalisht hapet dhe mbyllet për të menaxhuar peshkun e lagunës. Familjet myzeqare që kanë kullota në brendësi sjellin delet të kullosin në livadhet e parkut, sistem që e ka ruajtur biodiversitetin për qindra vjet. Sfidat moderne — ndërtimet e paligjshme, ndotja nga industria e Fierit, ngritja e nivelit të detit — kërcënojnë lagunën, dhe çdo vit organizatat mjedisore organizojnë fushata pastrimi ku marrin pjesë vullnetarë nga gjithë Shqipëria dhe diaspora. Vizita juaj në Divjakë është gjithashtu mbështetje për mbrojtjen e këtij thesari kombëtar.

Pyetje të shpeshta

A mund të shoh pelikan dalmat me siguri?

Po, sidomos në pranverën dhe verën e hershme. Sjellni dylbi dhe kërkoni një udhëzues lokal për një vrojtim më të garantuar.

A janë shtigjet e parkut të përshtatshme për fëmijë?

Po, pjesa e pyllit të pishave dhe shëtitorja janë të sheshta dhe miqësore për fëmijët. Tura me varkë gjithashtu — porta e qetë e lagunës është e sigurt.

Sa kohë duhet për një vizitë?

Gjysmë dite për turin me varkë dhe pyllin. Një ditë e plotë me plazhin dhe drekën te restorantet familjare të lagunës.

A vlen Divjaka për diasporën?

Patjetër. Është një nga vendet më pak të njohura por më të jashtëzakonshme të Shqipërisë — dhe një rast i mirë për t'u treguar fëmijëve të diasporës se atdheu ynë ka mrekulli natyrore që rivalizojnë çdo park evropian. Fëmijët që rriten në qytetet evropiane mund të mahniten në mënyrë të veçantë nga shumëllojshmëria e zogjve dhe paqja e lagunës.

A ka akomodime brenda parkut?

Po, disa familje pranojnë mësyshës në fshatrat Karavasta dhe Hoxharë me kushërira shqiptare — 30–50 € për natë me drekë të përfshirë. Hotelet në Divjakë mbeten zgjedhja kryesore për mësyshës ndërkombëtarë. Çmimet janë shumë më të ultë se në plazhet kryesore të Adriatikut, dhe ushqimi i shtepise me peshk të lagunës nuk gjendet askund tjetër në Shqipëri me atë cilësi.