Fieri për diasporën: porta e Apolonisë, manastirit Ardenicë, Bylisit dhe trashëgimisë ilire-romake të Shqipërisë qendrore.
Fieri, qyteti më i ri i Shqipërisë qendrore (themeluar më 1864) por porta e disa nga vendeve më të lashta të vendit tonë: Apolonia, koloninë greke ku Cezari studjoi retorikë dhe ku Augusti mori vesh për vrasjen e Cezarit; Bylisi, qyteti ilir mbi malin që sundonte luginën; Manastiri i Ardenicës, ku Skënderbeu u martua. Për diasporën që ka rrënjë në Mallakastër ose Myzeqe, Fieri është porta e jugut shqiptar dhe e identitetit ilir-roman që na takon.
Fieri u themelua më 1864 nga familja Vrioni si pikë tregtare në fushën e Myzeqesë jugore. Por zona ka qenë e populluar që në kohën ilire — fisi Apolonët dhe Bylisët kanë qenë pjesë e konfederatës ilire para se grekët të kolonizonin bregdetin në shek. VII p.K. Sot Fieri është qytet industrial dhe agrobiznesi, me popullsi rreth 60.000, dhe shërben si bazë e mirë për të vizituar vendet arkeologjike përreth.
Apolonia, 12 km në perëndim të Fierit, u themelua më 588 p.K. nga kolonët korinto-korkyrianë dhe u bë një nga qytetet më të rëndësishme të bregdetit ilir. Aty studjoi i riu Oktavian (i ardhshëm Augusti) më 44 p.K. kur mori lajmin e vrasjes së xhaxhait të tij Çezarit dhe u nis menjëherë për Romë për të kërkuar fronin. Cicero e quante "qytet i madh dhe i rëndësishëm". Sot rrënojat përfshijnë Buleuterion (sallë e këshillit), Stoa e Lirë, teatrin, dhe Manastirin e Shën Mërisë — manastir bizantin i shek. XIII i ndërtuar mbi tempullin e lashtë. Hyrja 400 lekë, e hapur 09:00–18:00 në verë.
Bylisi, 33 km në juglindje të Fierit, është qyteti më i lartë ilir i mbijetuar (524 m). Themeluar në shek. IV p.K. nga fisi ilir i Bylinëve, ka qenë kryeqyteti i tyre, me ndërtimet që përfshijnë teatrin për 7.500 spektatorë (më i madhi në Shqipëri pas Butrintit), agorën, dhe muret 2.250-metroshe me 6 porta. Hyrja 200 lekë; e arritshme me 4×4 ose makinë normale me kujdes.
Manastiri i Ardenicës, 18 km në veri të Fierit në kodrën e bukur, është një nga qendrat më të rëndësishme ortodokse shqiptare. Themeluar më 1282 nga Andronik II Paleolog, manastiri ka kishën e Shën Mërisë me afreske të vëllezërve Zografi (1744). Sipas traditës lokale, Skënderbeu u martua këtu me Donika Aranitin më 21 prill 1451 — pra, manastiri është dhe një vend i lidhur drejtpërdrejt me Heroin tonë kombëtar. Hyrja falas, dhuratat mirëpriten. Edhe sot manastiri funksionon dhe priston pelegrinë; shumë familje shqiptare nga diaspora vijnë këtu për pagëzime të fëmijëve të lindur jashtë.
Tryeza e Fierit është myzeqare e qendrës: tavë kosi, byrek me hithra dhe gjizë, fërgesë me speca dhe djathë të bardhë, oriz me peshk, dhe ullinjtë e Mallakastrës — ndër më të mirët në Mesdhe. Vera lokale Vlosh dhe verërat e fshatit Çobanas (Berat afër) janë të zakonshme në tavolinat. Restorantet familjare në fshatrat afër Apolonisë (sidomos Pojan) shërbejnë gatime tradicionale me bukë të pjekur në furrë druri dhe perime nga kopshti.
Fieri dhe Mallakastra (zona kodrinore në jug) kanë diasporë të madhe në Greqi (sidomos Athinë e Selanik) dhe Itali (Romë, Toskanë). Pas vitit 1991, mijëra familje fierake u nisën për Athinë, ku punuan në ndërtimtari dhe shërbime, dhe sot kthehen për pushime me fëmijët e lindur tashmë grekofolës. Kthimi në Apoloni është mësim historik: "Shihni, fëmijë, atëherë kur Athinaja jonë e re ende nuk ekzistonte, gjyshërit ilirë kishin këtu një qytet të madh që i mësonte Augustit retorikë." Ky është krenaria që na lidh.
Nga Tirana janë 113 km / 1.5 orë në jug. Pranvera dhe vjeshta janë sezoni më i mirë për Apoloninë dhe Bylisin (vapa e gushtit i bën mat hap). Manastiri i Ardenicës është i bukur në çdo stinë, sidomos gjatë festës së Shën Marisë (15 gusht). Fieri kombinohet me Beratin (50 km), Vlorën (40 km), Lushnjën dhe Divjakën. Tur privat 6 ditë — Shqipëria klasike dhe Shqipëria Jugore — Riviera, Vjosa, Ohri të dyja kalojnë nga zona.
Fieri është edhe qendër e industrisë së naftës shqiptare — fushat e Patos-Marinzës dhe Ballshit kanë prodhuar naftë që nga vitet 1920, kur italianët zbuluan rezervat e para. Sot Patosi (10 km nga Fieri) ka rrjetin e fundit operativ të pusrave të naftës në Shqipëri, dhe rafineria e Ballshit është monumenti industrial më i madh i vendit. Kjo trashëgimi industriale ka modeluar identitetin e Fierit: qënia "qytet i naftës" e ka bërë popullsinë teknike dhe punuese, me shumë inxhinierë dhe punonjës të naftës që sot punojnë në Norvegji, Kazakistan, Australi, dhe Emiratet e Bashkuara Arabe. Diaspora e specializuar e Fierit është shembull i suksesit profesional shqiptar në tregun global — inxhinierët fierës janë mes më të kërkuarve në sektorin e naftës e gazit. Këto familje përcillin pasurinë prapë te qyteti me investime në hotele, restorante dhe fshatra: rilindja e Fierit përmes diasporës së saj të specializuar.
Episodi më i famshëm i Apolonisë është nga viti 44 p.K. Oktaviani 18-vjeçar, nipi i adoptuar i Jul Cezarit, kishte ardhur këtu për të studjuar retorikë dhe filozofi nën mësuesit grekë lokalë. Më 15 mars, kur Cezari u vra në Romë, lajmi e arriti Oktavianin në Apoloni nëpërmjet një dërguesi nga e ëma. Pas konsultimit me oficerët e legjionit të vendosur në qytet — të cilët i ofruan mbështetjen e tyre — Oktaviani vendosi të nisej menjëherë për Romë. Ky moment në Apoloni ishte fillimi i karrierës që do ta bënte atë Augusti, perandori i parë i Romës, dhe që do ta ndryshonte Mesdheun përgjithmonë. Që një moment kaq dramatik i historisë botërore ndodhi në tokën shqiptare është gjë që çdo fëmijë i diasporës duhet ta dijë: ne nuk jemi periferi, ne kemi qenë gjithmonë në qendër.
Bylisi është i veçantë sepse ishte qytet ilir i pastër — jo koloni greke si Apolonia ose Durrësi. Ndërtuar nga fisi Bylinëve në shek. IV p.K., qyteti pati pavarësi politike, monedhë të vetën (me legjendën BYLLIONŌN), dhe institucione vetëqeverisëse. Pas pushtimit romak më 167 p.K., Bylisi vazhdoi si qendër urbane deri në shek. VI pas Krishtit, kur sulmet sllave e detyruan popullsinë të largohej. Sot rrënojat na tregojnë ndërhyrjen mes kulturës ilire, helene dhe romake — pikërisht sinteza që na karakterizon ne shqiptarët. Për të shkuar atje, kërkohet kujdes me rrugë: rruga e fundit 4 km është dheu dhe rekomandohet vetëm me motor 4×4 ose makinë me hapësirë të mirë; alternativisht, ekskursionet me udhëzues nga Fieri (60–80 € për një ditë) e bëjnë vizitën më të lehtë dhe historia më e gjallë.
Patjetër — është një nga vendet arkeologjike më të rëndësishme në Shqipëri, ku Augusti studjoi dhe mori lajmin që do ta bënte perandor. Lini 2 orë.
33 km nga Fieri me makinë; pjesa e fundit është rrugë e dheut, kërkohet kujdes me makina të ulëta. 1 orë vizitë.
Po, manastiri pranon dasma dhe pagëzime ortodokse. Shumë familje të diasporës kthehen për të pagëzuar fëmijët e lindur jashtë në vendin ku u martua Skënderbeu.
Një ditë e plotë për Apoloninë dhe Ardenicën. Dy ditë lejojnë edhe Bylisin dhe drekë në fshatrat e Mallakastrës.
How it works
Dëgjoni turin audio falas — ose rezervoni eksperiencë private me udhërrëfyes.
Hap Turneu Audio Rezervo nje Tur