Alpet Shqiptare — Theth, Valbonë dhe Bjeshkët e Nemuna

Alpet Shqiptare — që pleqtë e malit i quajnë Bjeshkët e Nemuna — janë majat më jugore gëlqerore të vargmalit dinarik. Theth-i (rreth 750 m) dhe Lugina e Valbonës (me Majën Jezercë që ngrihet 2.694 m) janë në anët e kundërta të një qafe akullnajore të vetme, të lidhura nga ajo që është bërë treku më i famshëm i Ballkanit: 15–17 km, 6–8 orë ecje këmbë mbi Qafën e Valbonës. Nuk ka rrugë midis tyre — dhe pikërisht kjo e bën përvojën të papërsëritshme. Për diasporën nga Tropoja, Shkodra dhe Pukë, kthimi në bjeshkë është takim me të parët; për ata që nuk kanë lindur këtu, është zbulim i një Shqipërie që rivalizon Dolomitet dhe Pirenejtë.

Nga Edith Durham deri te "Mos ma prek Valbonën"

Udhëtarja britanike Edith Durham e përshkroi Theth-in në vitet 1900 si një bajrak (ndarje fisnore) me rreth 180 shtëpi, duke vënë re lirinë relative të tij nga gjakmarrjet. Vizitorë të tjerë të hershëm përfshijnë gazetaren amerikane Rose Wilder Lane dhe paleontologun hungarez Franz Nopcsa. Albanologu Robert Elsie, që përktheu më shumë letërsi shqiptare mesjetare se çdo studiues modern, është varrosur në varrezat e fshatit të Theth-it. Kisha guri e Theth-it, e shek. 1892, ende ankoron fshatin tonë malor.

Historia moderne e Valbonës është më e shkurtër por politikisht e mprehtë. Në janar 2016, banorët mësuan për planet e 14 hidrocentraleve mbi rreth 30 km të lumit Valbonë, duke përfshirë projekte brenda zonës së mbrojtur; fushata Mos ma prek Valbonën u bë një nga lëvizjet mjedisore më të dukshme të Shqipërisë. Të dhënat e popullsisë janë vetë një histori: fshati Çerem humbi 63 % dhe Rragami 57 % të popullsisë midis 1995 dhe 2002, kur familjet u zhvendosën në fushë; sot katër fshatrat e luginës — Dragobi, Çerem, Valbonë dhe Rragam — kanë vetëm 817 banorë. Sa familje nga Tropoja, Bajram Curri dhe Valbona janë sot në Detroit, Bronx, ose në Brescia? Tregjet e Bjeshkëve janë gati të zbrazura — por trashëgimia mbetet, dhe kthimi i fëmijëve të diasporës është ajo që po e mban gjallë.

Kanuni, kullat e ngujimit dhe identiteti i Veriut

Asnjë vizitë në Theth nuk është e plotë pa parë Kullën e Ngujimit — strehimore e mbijetuar e gjakmarrjes, sot një muze i vogël mbi Kanunin e Lekë Dukagjinit, ligjin zakonor që ka qeverisur Veriun shqiptar për shekuj. Kanuni nuk është thjesht ligj — është filozofi e familjes, besës, mikpritjes dhe nderit. Pleqtë tanë ende e citojnë: "Shtëpia e shqiptarit është e Zotit dhe e mikut." Ky është morali që na ka mbajtur bashkë në Bronx, Brescia dhe Berlin.

Kuadri aktual i mbrojtjes (Parku Kombëtar i Alpeve të Shqipërisë) u krijua duke bashkuar parqet kombëtare të Theth-it dhe Valbonës; lumi Gashi pranë është pjesë e Pyjeve të Vjetra të Ahut të Karpateve dhe Rajoneve të Tjera të Evropës, të listuara nga UNESCO.

Treku Theth–Valbonë dhe çfarë tjetër të bësh

Treku Theth–Valbonë (Qafa e Valbonës) është përvoja e pashmangshme. Nga secila anë, është rreth 15–17 km nga pikë në pikë me një pikë të lartë në qafë (rreth 1.800 m) dhe 6–8 orë ecje aktive. Shumica e udhëtarëve ecin Theth → Valbonë sepse ngjitja e gjatë vjen herët kur jeni të freskët; është një rrugë jo-teknike, e shkelur mirë mushkash, por kërkon formë fizike, ujë dhe këpucë të duhura. Bujtinat organizojnë transferim bagazhesh përmes korridorit të tragëtit të Komanit për 25–35 €. Sezoni shkon afërsisht nga fundi i qershorit deri në fund të shtatorit/tetorit — më parë qafa mban borë, më vonë mund të akullohet.

Në vetë fshatin Theth, ecni te Ujëvara e Grunasit (45–60 minuta në njërin drejtim, falas) dhe te Syri i Kaltër i Theth-it nga shtegu i Nderlysajt — shëtitje gjysmëditore. Në Luginën e Valbonës, përveç qafës, ylli kryesor është vetë lumi: ujë i kthjellët akullnajor në të cilin mund të zhyteni në vapën e gushtit. Bujtinat familjare në Çerem dhe Dragobi shërbejnë byrek me hithra, mish të pjekur në saç dhe rakinë e mëlçive — ushqim që mban erë vatre.

Bujtinat dhe ekonomia familjare

Për 30 vjet pas vitit 1990, fshatrat e Theth-it dhe Valbonës u zbrazën drejt Shkodrës, Tiranës, Italisë dhe Amerikës. Por një riardhje e rrallë po nis: fëmijët e diasporës po hapin bujtina në shtëpitë e të parëve. Shtëpia e gjyshit, e mbyllur për 25 vjet, sot është hotel i vogël me dhoma të thjeshta dhe darka familjare. Kështu luginës i kthehet jeta. Çdo bujtinë është një histori familjare — djali që u kthye nga Verona, vajza që u martua në Selanik por mbajti tokën e babës në emrin e saj. Për fëmijët e diasporës që vijnë të flënë në dhomat e gjyshërve, kjo është vizitë te rrënjët e drejtpërdrejta.

Tragëti i Komanit: udhëtimi i bukur i Evropës

Mënyra më magjike për të hyrë në Alpet është me tragëtin e Komanit: 2.5 orë lundrim mbi rezervuarin e digës, midis kanioneve gëlqerore që ngrihen 600 m nga uji. Ky është udhëtimi që revistat ndërkombëtare e radhitin krah për krah me fjordet norvegjeze. Çmimi rreth 8–10 € për këmbësorë, plus tarifë makinash. Niset rreth orës 09:00 nga Komani, mbërrin në Fierzë rreth 11:30, dhe pastaj furgon për një orë në Valbonë.

Kuzhina malore dhe rakia e mëlçirë

Tryeza e bjeshkës është mali ynë i thjeshtë por i fuqishëm: flija (petulla shtresë mbi shtresë gatuar mbi prush, simbol i Veriut), jufka me kos, mishi i pjekur me hithra, byrek me presh, djathë i fshatit dhe gjizë e bjeshkëve. Rakia kryesore këtu është e mëlçirës ose e kumbullës — shumë më e fortë se ajo e jugut, sepse, siç thotë populli, "malësia kërkon të ngrohë gjakun". Bujtinat familjare në Theth e Valbonë shërbejnë vakte të plota për 10–15 € për person, dhe darkat zakonisht përfundojnë me këngë polifonike të Veriut.

Kur të vini dhe si

Sezoni i sigurt: qershor i fundit deri në fund të shtatorit. Në korrik dhe gusht është vapë në fushë, por në bjeshkë temperaturat ditore qëndrojnë 18–25 °C — mjedisi më i freskët në Shqipëri. Theth arrihet me makinë (4×4 të rekomanduar) ose furgon nga Shkodra (rreth 3 orë). Për Valbonën, ngjisni tragëtin e Komanit. Diaspora që ka vetëm 3 ditë mund të zgjedhë Alpet Shqiptare — 3 ditë në Theth — pakon klasike me makinë e shofer të përfshirë. Për një itinerar më të gjerë, Tur privat 6 ditë — Shqipëria klasike kombinon Alpet me UNESCO-t e jugut.

Pyetje të shpeshta

Sa fizikisht i vështirë është treku Theth–Valbonë?

Mesatar — 15–17 km dhe rreth 1.000 m ngjitje. I bëjnë familje me fëmijë mbi 12 vjeç, por kërkon formë të mirë dhe këpucë trekking. Nuk ka pjesë teknike alpinizmi.

A flitet shqip në bjeshkë?

Po, dhe me dialektin më të bukur gegë. Pleqtë ende përdorin fjalë që fëmijët e diasporës i kanë dëgjuar vetëm te gjyshërit. Vetë gjuha këtu është një muze i gjallë.

A janë të sigurta gjakmarrjet sot?

Jo, gjakmarrja praktikisht nuk ekziston më në zonat turistike. Kullat e ngujimit janë muze, jo strehimore aktive. Theth dhe Valbona janë mjaft të sigurta për familje.

Çfarë duhet të marr me vete?

Këpucë trekking, xhaketë jo-uji, kapele dielli, ujë (2 litra), kostum banjë për ujërat akullnajorë, dhe një flamur të vogël kuqezi për fotografinë në qafë — traditë e shqiptarëve të diasporës që e ngrejnë mbi krye të fituar në pikën më të lartë të Bjeshkëve. Mos harroni edhe një bllok të vogël ku të shkruani fjalët e gegnishtes që dëgjoni nga pleqtë — shqipja e bjeshkëve është thesar.