Gjirokastra — qyteti i gurtë UNESCO i Shqipërisë

Gjirokastra ngjitet në shpatet e Luginës së Drinos në shtresa të grumbulluara guri — shtëpi me çati argjendi që e kthejnë gjithë qytetin në një gurore të vetme guri të skalitur. UNESCO e shkroi në 2005 si pjesë të "Qendrave Historike të Beratit dhe Gjirokastrës". Mbi shtëpitë qëndron një nga kalatë më të mëdha të Ballkanit; poshtë tyre, Lugina e Drinos vazhdon në jug deri në kufirin grek 36 km larg. Për diasporën që rrjedh nga Labëria, Çamëria dhe Jugu, Gjirokastra është më e shenjtë se çdo kishë: është vendi që e ruan identitetin tonë në gurë, në kostume, në gjuhë dhe në kuzhinë.

Nga Argjyrokastra te Republika e Epirit të Veriut

Gjirokastra përmendet për herë të parë më 1336 nga perandori bizantin Joan VI Kantakuzeni si Argyrókastron, "kalaja e argjendit". Familja shqiptare Zenebishi e kontrolloi atë nga fundi i shek. XIV — Gjon Zenebishi mundi këtu Esau de' Buondelmontin më 1399 — dhe qyteti iu dorëzua osmanëve më 1418 pas një rrethimi. Revolta e Skënderbeut solli një rrethim të dytë më 1432–1436, të udhëhequr nga Depë Zenebishi.

Pesha politike moderne e qytetit është e rëndë. Më 23 korrik 1880, Gjirokastra mbajti një kongres të rëndësishëm të Lidhjes së Prizrenit, lëvizjes së Rilindjes Kombëtare që luftoi për të mos lejuar ndarjen e Shqipërisë osmane. Shkolla e parë në gjuhën shqipe u hap në Gjirokastër më 1908. Që nga 1914, qyteti ishte kryeqyteti i Republikës efemere Autonome të Epirit të Veriut nën Georgios Christakis-Zografos — një shtet i shkurtër pro-grek që zgjati më pak se një vit. Dhe më 16 tetor 1908, Enver Hoxha, diktatori që do të sundonte Shqipërinë nga 1944 deri në 1985, lindi në një shtëpi guri të Gjirokastrës — sot Muzeu Etnografik. Më e rëndësishme për ne: më 28 janar 1936 në një tjetër shtëpi guri lindi Ismail Kadareja, shkrimtari ynë më i madh që na ka dhënë "Gjenerali i ushtrisë së vdekur", "Pallati i Ëndrrave" dhe shkronjat që fëmijët e diasporës i lexojnë në italisht, frëngjisht, gjermanisht. Kadareja na ka treguar botës se ne nuk jemi popull i vogël në kulturë, edhe pse jemi në numër.

Kalaja, shtëpitë dhe pazari

Kalaja e Gjirokastrës dominon qytetin nga një kreshtë 300-metrësh. E hapur çdo ditë 09:00–19:00 në verë, 09:00–17:00 në dimër; hyrja 400 lekë (rreth 4 €) për të rritur, 300 lekë për grupe, 200 lekë për të moshuar. Brenda mureve: galeri me artileri italiane dhe gjermane të kapur, një avion T-33 i Forcave Ajrore Amerikane me dy vende i instaluar më 1957 (piloti i të cilit u detyrua të zbarkonte më 1957, duke intensifikuar paranojën e Hoxhës për infiltrim perëndimor), dhe amfiteatri i Festivalit Folklorik Kombëtar që mban tubimin e famshëm pesëvjeçar të folklorit shqiptar — ngjarje që mbledh diasporën nga gjithë bota.

Poshtë kalasë, Pazari i Vjetër shtrihet jashtë në rrugë me kalldrëm të mbushura me dyqane të shek. XVIII dhe XIX. Shtëpia Skenduli dhe Shtëpia Zekate, të dyja shtëpi-kulla osmane të restauruara me tavane druri origjinale të skalitura, niqe të pikturuara dhe banesa grash, janë dy shembujt më të mirë të arkitekturës së gurit gjirokastrit (rreth 200 lekë secila, orë ditore). Muzeu Etnografik në shtëpinë e lindjes së Hoxhës paraqet jetën tradicionale gjirokastrite — vetë ndërtesa është ekspozita kryesore. Xhamia e Gjirokastrës (1757) ankoron pazarin. Për një orë shtesë, ngjituni në rrënojat e Akuaduktit të Ali Pashës mbi qytet (30 minuta ecje, falas).

Të hash në Gjirokastër: oshaf, qifqi dhe Të dy Pulat

Gjirokastra ka traditën e saj kuzhinore. Kërkoni oshaf, ëmbëlsirë me qengj dhe fiq që hahet në Bajram, dhe qifqi — topa të vegjël të skuqur me oriz, mendër dhe vezë që janë ushqimi i snack-ut të qytetit. Tavernat Kardhashi dhe Te Kuqa në qendër shërbejnë variantin më autentik. Kuzhina e jugut këtu përfshin gjithashtu zarzavate të egra (specat, lulet e kungullit), djath dhi, mish qengji në hell, dhe verërat lokale të Zagorisë. Diaspora çame që sot jeton në Greqi, Itali dhe SHBA mban të gjallë këto receta — kthimi në Gjirokastër është rikthim te shijet që gjyshet i kanë mbartur përmes vargjeve të lufrave dhe emigrimeve.

Shtëpitë-kulla dhe arkitektura gurore

Shtëpia gjirokastrite osmane është shenjë kulturore e veçantë: kati i parë gur i fortë me dritare të vogla mbrojtëse; kati i mesit me kuzhinat dhe odat e burrave; kati i sipërm me odat e grave dhe ballkonet e zbukuruara me afreske florale dhe gjeometrike. Çatitë mbulohen me pllaka guri argjendi të prerë me dorë — të rënda dhe të përjetëshme. Shtëpia Skenduli ka 7 oxhaqe, dhoma të fshehta, dhe një odë dasmash me afreske origjinale. Shtëpia Zekate, më e madhja, ka kullat binjake që e bëjnë të famshme. Asnjë shtëpi nuk është e njëjtë — secila ka shenjën e mjeshtrit gjirokastrit, dhe restaurimet e fundit i kanë bërë të hapura për publikun.

Festivali Folklorik Kombëtar dhe identiteti

Çdo pesë vjet, kalaja e Gjirokastrës mbledh festivalin folklorik më të rëndësishëm shqiptar — Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës, i themeluar më 1968. Grupet vijnë nga gjithë trevat shqiptare: Veriu, Jugu, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, dhe nga arbëreshët e Italisë. Polifonia e Labërisë (UNESCO Trashëgimi e Patrupshme më 2008) gjen këtu skenën e saj kryesore. Për diasporën, ky festival është rast i rrallë: të gjitha brigadet e popullit shqiptar të botës mblidhen në një vend, dhe gjuha që dëgjon është një dëshmi e gjallë se ne jemi një komb i vetëm pavarësisht kufijve.

Kadareja, Hoxha dhe dy djemtë e Gjirokastrës

Gjirokastra ka dhënë dy figura që e ndërtuan dhe e kontestuan Shqipërinë e shek. XX. Enver Hoxha, lindur në 1908, sundoi vendin si diktator për 41 vjet me dorë të hekurt. Ismail Kadareja, lindur në 1936, përmes letrësisë e bëri Shqipërinë të njihet në të gjithë botën — nominuar për Nobel, fitues i Booker International dhe simbol i kulturës sonë. Që të dy lindën në shtepitë e gurta të të njëjtës lagje. Kadareja vdiq më 1 korrik 2024, duke lënë mbi 70 vëllime, dhe që atëherë varri i tij në Tiranë është bërë vend pelegrinazhi për diasporën. Sot, Gjirokastra e mban kujtimin e të dyve me ekuilibër të maturuar: Hoxha si pjesë e historisë, Kadareja si krenari kombëtare.

Kur të vini dhe si

Nga Tirana janë 223 km / 3 orë. Maji-qershori dhe shtatori-tetori janë sezoni më i mirë: temperatura të këndshme, qielli i kthjellët, dhe kalaja pa turmat e gushtit. Verës, ditët e nxehta zbuten nga era e malit. Kombinojeni Gjirokastrën me Sarandën (60 km), Butrintin (UNESCO), Përmetin (60 km) dhe Beratin. Riviera, Butrinti dhe Gjirokastra — 3 ditë ju çon në Gjirokastër, Butrint dhe rivierën në 3 ditë; Tur privat 6 ditë — Shqipëria klasike e mbulon në një itinerar 6-ditor.

Pyetje të shpeshta

Pse Gjirokastra quhet "qyteti i gurtë"?

Sepse të gjitha shtëpitë janë ndërtuar nga guri lokal i argjendtë — muret, çatitë, rrugët, gjithçka. Nga lart duket si një guroreja e vetme që ka marrë formën e qytetit.

A mund të vizitoj shtëpinë e Kadaresë?

Po, shtëpia e tij është një muze i hapur me hyrje modeste. Brenda do të shihni dhomën ku ai shkroi romanet e para dhe librarinë familjare.

Sa ditë duhen për Gjirokastrën?

Një ditë e plotë mjafton për kalanë, dy shtëpitë muze, pazarin dhe një drekë. Dy ditë lejojnë ekskursione në Antigonea ose Sirinë.

Cili është souveniri më i mirë?

Një qilim Gjirokastrit i punuar me dorë, një kuti me oshaf të mbajtur, ose një botim shqip i Kadaresë me dedikatë nga libraria lokale.

A flitet greqishtja në Gjirokastër?

Po, sidomos në fshatrat e jugut të Drinosës ku jeton minoriteti grek dhe diaspora vorio-epirote. Shumë biznese flasin të dyja gjuhët; është dygjuhësi historike, jo e re.

A janë shtëpitë-kulla të përshtatshme për bujtinë?

Po, dhjetëra shtëpi gurore janë restauruar dhe shndruar në bujtina me 2–6 dhoma. Çmimet 30–60 € me mëngjes, dhe shumë drejtohen nga diaspora e kthyer nga Greqia ose Italia.