Kukësi për diasporën: qyteti i nominuar për Nobel për Paqe 1999, refugjatët kosovarë, liqeni i Fierzës dhe mali Gjallica.
Kukësi është qyteti i vetëm në historinë botërore i nominuar për Çmimin Nobel për Paqen. Më 1999, kur NATO bombardonte Jugosllavinë dhe shqiptarët e Kosovës po dëbohen me forcë nga shtëpitë e tyre, ky qytet i vogël verior shqiptar me 15.000 banorë hapi shtëpitë, shkollat dhe ndërtesat e papërfunduara për 450.000–500.000 refugjatë kosovarë — më shumë se tridhjetë herë popullsia e tij. Ky akt humanitar i bashkuar i fitoi qytetit nominimin për Çmimin Nobel për Paqen më 2000 — i pari qytet në histori i nominuar kështu. Për diasporën shqiptare anekënd botës, Kukësi është krenari morale: provë konkrete se shqiptarët, pavarësisht varfërisë së tyre, dinë të bëjnë sakrifica për vëllezërit e gjakut.
Kukësi origjinal u përmbyt më 1976 kur lugina e Drinit u digëzua për hidrocentralin, duke krijuar Liqenin e Fierzës. Qyteti i ri u ndërtua në një plato 320 m mbi nivel deti, në bregun lindor të liqenit — rrugë të gjera, ndërtesa bllokore të viteve 1970, kundrejt majës dramatike 2.489-metroshe të Gjallicës. Qyteti i nënujshëm shfaqet rrallë në vitet me ujë të ulët; banorët e moshuar ende ecin rrugëve të vjetra nga kujtesa.
Historia më e gjatë e zonës është ilire — fisi Dardan është banori i regjistruar — dhe te Qafa e Kolosjanit pranë qytetit, luftëtarët shqiptarë qëndruan kundër ushtrisë serbe më 1912 gjatë Luftërave Ballkanike. Por ngjarja e madhe është 1999. Ndërsa ushtria jugosllave dhe paramilitarët e dëbonin shqiptarët nga Kosova, qindra mijëra refugjatë kaluan kufirin e Morinës 30 minuta në lindje të Kukësit. Familjet vendore me apartamente të vogla pranuan 10–20 të huaj secili; gjithë jeta ekonomike dhe emocionale e qytetit u kthye për krizën. Komiteti i Çmimit Nobel për Paqen më 2000 e regjistroi formalisht aktin në historinë ndërkombëtare. Pavarësisht se çmimi nuk u dha (atë vit shkoi te Kim Dae-jung), nominimi mbetet histori e gjallë e fisnikërisë sonë kombëtare.
Kukësi nuk është qytet kartoline. Tërheqja e tij është vendndodhja dhe historia. Bregu i Liqenit të Fierzës mund të rrethohet me makinë, me ndalesa për not dhe kafenetë e vogla; lundrime me anije janë në dispozicion lokalisht. Mali i Gjallicës (2.489 m) është ngjitje serioze me udhëzues lokalë — zakonisht ditë e gjatë nga një pikënisje në 1.500 m. Kanjonet e Shkallëve të Vrazhda pranë fshatit Bicaj janë 1.000 m thellësi dhe vetëm 3 m gjerësi në disa pika — një nga gërryesit më dramatikë të Shqipërisë.
Kompleksi i bunkerëve i quajtur Qyteti Nëntokësor, i ndërtuar për të strehuar 10.000 njerëz, gjendet nën qytet dhe ndonjëherë mund të vizitohet me marrëveshje. Rrënojat e Kalasë së Pecës (ilire, shek. VI–V p.K.) qëndrojnë në një promontoor mbi liqen. Muzeu i Kukësit paraqet historinë rajonale dhe etnografinë; mos e kaloni seksionin për 1999 — fotografitë e atyre javëve janë emocionalisht të rënda.
Kukësi është territor i kuzhinës veriore malore. Pjata karakteristike është flija — petull e shtresuar e madhe që piqet mbi zjarr të hapur dhe shërbehet me kos — ushqim festiv tradicionalisht i bërë për mysafirët. Tavolinat me qengj dhe dhi dominojnë menutë; mishrat në hell shërbehen me qepë të papjekur dhe bukë. Rakia lokale, shpesh nga kumbullat ose mani, është një specialitet veriore dhe ndryshe nga rakia e rrushit në jug. Familjet shqiptare nga Kosova që sot kanë shtëpi pushimi në Kukës — shumë prej tyre kushërinj të refugjatëve të 1999 — kthehen çdo verë për të ngrënë flijën te shtëpia që i shpëtoi para një çerek shekulli.
Pavarësisht se sot Kukësi është në Shqipëri dhe Prishtina në Kosovë, ndarja administrative nuk ka kuptim familjar — të gjithë në Kukës kanë kushërinj në Gjakovë, Prizren, ose Pejë. Familjet e kanë jetuar këtë realitet që në kohën jugosllave kur kufiri ishte praktikisht i pakalueshëm; sot, me kufirin e hapur dhe rrugën A1 që lidh Tiranën me Prishtinën në 2,5 orë, Kukësi është porta e bashkimit kombëtar. Çdo ditë qindra makina kalojnë në të dyja drejtimet: studentë kosovarë që studjiojnë në Tiranë, biznesmen shqiptarë që investojnë në Prishtinë, familje që darkojnë në Kukës dhe drekojnë në Prizren. Kjo lëvizje pa pengesa, që për gjyshërit do të ishte ëndërr, është realiteti i ri shqiptar — dhe Kukësi është porta fizike e tij.
Diaspora nga zona e Kukësit dhe gjithë veriut shqiptar është e madhe në Itali, Greqi, ShBA dhe sidomos në vendet skandinave (Suedi, Norvegji, Finlandë). Familjet që ikën në vitet 1990 kanë sot fëmijë të lindur jashtë që e dinë të paktën pak shqip — dhe që në gusht kthehen për dasma, pelegrinazhe te varret familjare, dhe darkat e mëdha familjare. Qyteti është gjithashtu pikëtakimi i diasporës kosovare që po jeton në Zvicër, Gjermani, dhe Suedi: rruga e tyre e kthimit në Prizren ose Pejë shpesh kalon nëpër Kukës, dhe shumë familje ndalen për të dhënë respekt qytetit që i shpëtoi gjyshërve.
Maji-qershori dhe shtatori-tetori janë idealë: malet e Gjallicës janë të arritshëm, liqeni është i ngrohtë për not, dhe rrugët janë të lira. Korriku-gushti është sezoni i diasporës. Dimri ka borë në lartësi dhe rrugë të vështira. Nga Tirana janë 145 km / 1 orë e 45 minuta përmes autostradës A1 — një nga ndryshimet më të mëdha nga e kaluara, kur ky udhëtim merrte 6 orë në rrugë gurmuese. Tur privat 6 ditë — Shqipëria klasike dhe rrugët e veriut shpesh kalojnë nga Kukësi në drejtim të Kosovës ose Alpeve; për ata që dëshirojnë të kombinojnë Kukësin me Tethin dhe Valbonën, Alpet Shqiptare — 3 ditë në Theth është pikenisja ideale.
Krahas Liqenit të Fierzës dhe malit Gjallica, rajoni i gjerë i Kukësit ka peizazhe alpine spektakolare që pak vizitorë i njohin. Lugina e Drinit të Bardhë, që derdhet në Liqenin e Fierzës, ka fshatra të lashtë me shtëpi guri që na kujtojnë Theth-in dhe Valbonën. Bicaj, fshati afer Kanjoneve të Shkallëve të Vrazhda, ka traditat polifonike të veriut dhe gatime karakteristike. Familjet diaspore që kanë rënjë në fshatrat e Kukësit — sidomos në Has e Tropojë — sjellin fëmijët në gusht për t'i përkujtuar shtepitë gurore që gjyshërit kishin lindur. Kuzhina e veriut — fligna e madhe me kos të forte, mish dhi në tepsi, qengj me jagulla dhe rakia e shtepisë të manit — shërbehet në tavolinat e gjata familjare ku gjyshet përkëdhelin nipërit që flasin gjermënishtshqip ose suedishtshqip me krenari të njejtë.
Sepse më 1999 ky qytet i vogël me 15.000 banorë pranoi mbi 450.000 refugjatë nga Kosova — më shumë se tridhjetë herë popullsia e tij. Akt unik humanitar në histori.
Po, sidomos për diasporën që dëshiron të kuptojë solidaritetin shqiptar dhe lidhjet me Kosovën. Liqeni dhe mali Gjallica janë të bukur natyralisht.
30 minuta makina nga Kukësi te kufiri i Morinës. Prishtina është 1 orë e 30 minuta tutje me autostradë.
Po, hotele modeste 30–60 € për natë. Akomodime familjare janë gjithashtu në dispozicion në fshatrat afër me drekë tradicionale të përfshirë dhe me historira nga gjyshet që e mbajnë mend Kukësin para 1976.
Po, Theth dhe Valbonë janë 2–3 orë me makinë nga Kukësi. Itinerari klasik i veriut: Tiranë — Kukës — Theth — Valbonë — Shkodër, mbi 5–6 ditë.
How it works
Dëgjoni turin audio falas — ose rezervoni eksperiencë private me udhërrëfyes.
Hap Turneu Audio Rezervo nje Tur