Bylisi — qyteti ilir mbi Vjosën, parku i parë arkeologjik

Mbi rrjedhën e Vjosës, në një lartësi prej 547 m, qëndron Bylisi — qyteti ilir-helenistik që fisi Bylinëve themeloi rreth vitit 350 p.K. Me 30 hektarë sipërfaqe brenda 2.250 metrash mure, teatrin e tij për 7.500 spektatorë (një nga më të mëdhenjtë në Adriatik), dhe statusin e parkut të parë arkeologjik të Shqipërisë (shpallur më 7 prill 2003), Bylisi është dëshmia më e mirëruajtur e qytetërimit ilir që na takon ne shqiptarëve si pasardhës të drejtpërdrejtë. Megjithatë mbetet një nga vendet më pak të vizituara — fakt që na bën të zemërohemi pak por edhe të kënaqemi se mund ta shijojmë në qetësi.

Nga Kasandri te Justiniani — historia e dyfishtë

Historia e Bylisit është një varg ndryshimesh të shpejta: Kasandri i Maqedonisë e pushtoi qytetin më 314 p.K., Glaukia i Ilirisë e rimorri më 312 p.K., Filipi V i Maqedonisë e mbajti midis 213–198 p.K., dhe romakët e shkatërruan më 169/168 p.K. pasi qyteti u aleat me Persëun kundër tyre. Por nën sundimin romak, Bylisi u rilind si qytet i lulëzuar i provincës Epirus Nova. Më 431 pas Krishtit, peshkopi Feliks i Bylisit mori pjesë në Koncilin e Efezit — provë e qartë e rëndësisë së hershme krishtere të qytetit. Muret që sot shihen u rindërtuan nga inxhinieri bizantin Viktorinusi nën Justinianin I (527–565 pas Krishtit); një mbishkrim në murin lindor regjistron punën e tij. Fundi erdhi me sulmet sllave më 586 pas Krishtit, dhe qyteti u braktis përgjithmonë — kjo është arsyeja pse strukturat helenistike dhe paleokrishtere janë ruajtur në mënyrë të jashtëzakonshme.

Çfarë do të shihni: orare dhe çmime

Vendi është një akropol i rrethuar me 6 porta. Monumenti yll është teatri helenistik, që fillimisht kishte 7.500 vende — një nga më të mëdhenjtë në Ballkanin perëndimor. Pranë tij janë stadiumi (kryesisht i zhytur por me bllokjet startuese të dukshme), agora me kolonadat e stoa-s, cisterna e madhe, dhe një tempull peristil. Nga periudha romake e vonë dhe paleokrishtere, vendi ruan disa bazilika me mozaikë në dysheme (disa të zbuluara për vizitorët, disa të mbuluara me rërë për mbrojtje), dhe kompleksin episkopal në fundin lindor.

Parku Arkeologjik i Bylisit hapet çdo ditë 09:00–19:00 në maj-tetor; e martë–e diel 09:00–16:00 në nëntor-prill (i mbyllur të hënën). Hyrja 400 lekë (~4 €), me zbritje për grupe dhe studentë. Lini 2–4 orë në vend; pamja panoramike e luginës së Vjosës e bën Bylisin vlerë vizite edhe pa arkeologjinë.

Konfederata ilire dhe trashëgimia jonë

Ajo që e bën Bylisin të veçantë për ne shqiptarët është që ishte qytet ilir i pastër — jo koloni greke si Apolonia ose Durrësi. Bylinët, fisi që e themeloi, ishin pjesë e konfederatës ilire dhe kishin monedhë të vetën me legjendën "BYLLIONŌN", institucione vetëqeverisëse, dhe një gjuhë ilire që dijetarët modernë e shohin si paraardhëse të drejtpërdrejtë të shqipes. Kur diaspora vjen këtu, po viziton tokën e gjyshërve të vërtetë — jo grekë, jo romakë, jo sllavë, por ilirë. Ky është pelegrinazhi i identitetit në formën më të pastër, dhe çdo prind shqiptar i diasporës duhet ta ketë në itinerarin e fëmijëve të tij.

Të hash në Mallakastër

Krahina e Mallakastrës rreth Bylisit është tokë rurale shqiptare e verës dhe ullirit. Porositni byrek me perime ose mish, qengjin në furrë, tavë kosi dhe verën rajonale Shesh i Zi — varietet i kuq që shpesh rritet pikërisht në kodrat e qytetit antik. Restorantet janë të grupuara në Ballsh, 10 minuta nga vendi. Diaspora mallakastrore në Itali dhe Greqi ka mbartur recetat e gjysheve të tyre — vajë e ullirit i Bylisit, raki rrushi e Mallakastrës, mish qengji në hell pranë Vjosës.

Kur të vini dhe si

Maji-qershori dhe shtatori-tetori janë idealë: lule të egra në pranverë, bari i artë në vjeshtë, temperatura 18–26 °C. Shmangni korrikun-gushtin (vapë në plato pa hije) dhe dhjetorin-shkurtin (baltë në rrugë). Nga Tirana janë 120 km / 2 orë me makinë përmes Fierit dhe Ballshit. Bylisi kombinohet shumë mirë me Apoloninë (45 minuta) dhe Beratin (1 orë). Tur privat 6 ditë — Shqipëria klasike dhe Shqipëria Jugore — Riviera, Vjosa, Ohri mund ta përfshijnë si ndalesë.

Lugina e Vjosës — lumi i fundit i egër në Evropë

Bylisi qëndron pikërisht mbi luginën e Vjosës, lumi i shpallur më 2023 si Park Kombëtar i Lumit të Egër — i pari në Evropë. Vjosa rrjedh 270 km nga malet greke deri në Adriatik pa asnjë digë në rrjedhën kryesore, ekosistem unik në kontinent. Nga muret e Bylisit, pamja drejt Vjosës që endet midis kodrave të Mallakastrës është një nga më të bukurat e Shqipërisë qendrore. Diaspora që sjell fëmijët këtu mund t'u tregojë: "Shihni, fëmijë, paraardhësit tanë ilirë e ndërtuan këtë qytet pikërisht për të zotëruar luginën — dhe lumi që ata e adhuronin si shenjt rrjedh ende sot, i lirë dhe i egër, ashtu siç ka qenë gjithmonë." Kjo është lidhja midis natyrës dhe historisë që Shqipëria e ofron në mënyrë unike.

Diaspora dhe rikthimi te ilirizmi

Brezat e fundit të diasporës shqiptare po e rizbulojnë trashëgiminë ilire si pjesë qendrore të identitetit. Bylisi është ndalesa e detyrueshme për këtë rizbulim. Familjet që sjellin fëmijët e lindur në Itali, Greqi, Gjermani ose ShBA gjenden përballë muresh ku Justiniani — perandori i Bizantit — pa nevojën për të rindërtuar qytetin. Mësojini fëmijëve emrat e fiseve ilire: Bylinët, Taulantët, Dardanët, Albanët. Ky i fundit, Albanët, është rrënja e emrit modern Shqipëria në gjuhët evropiane (Albania). Kur fëmija juaj në Bari ose Berlin pyet "pse më quajnë Albanian?", përgjigjja është mbi këto gurë: ne jemi pasardhësit e drejtpërdrejtë të një qytetërimi që Justiniani vetë e respektoi mjaftueshëm për të dërguar inxhinierin e tij më të mirë për ta rindërtuar.

Mbishkrimi i Justinianit dhe rënia bizantine

Në murin lindor të Bylisit ende qendron një mbishkrim në greqishten bizantine ku inxhinieri Viktorinus regjistron rindërtimin e mureve në urdhër të Justinianit I (527–565). Mbishkrimi përshkruan se si "perandori i krishterë urdhëroi shërbestarin e tij Viktorinusin të forconte këto mure kundër barbarëve". "Barbarët" ishin sllavët që po lëviznin nga veriu — dhe pavarësisht murit të Justinianit, sulmet sllave më 586 e bëjtërn popullsinë e Bylisit ta braktisë qytetin përgjithmonë. Për ne shqiptarët, kjo është pjesë e historisë sonë të përballimit të dyndjeve të popëlljësve të tjerë. Bylinasit ç' nga ata që mbetën në mal e në fshatra rurale janë pikerisht paraardhësit tonë të drejtpërdrejtë — pleqtë shqiptarë që folisnë gjuhën proto-shqipe ndërsa qytetet greke ranin pas tyre. Kur shihni mbishkrimin, ju jeni duke parë shkrimin që tregon për dërgimin e fundit të perandorisë për ta mbrojtur në vëlla rezistues të ilirëve.

Pyetje të shpeshta

Pse Bylisi është i veçantë?

Sepse është qytet ilir i pastër — themeluar nga Bylinët, jo nga grekët — dhe ka teatrin e tretë më të madh në Ballkanin perëndimor. Parku i parë arkeologjik i Shqipërisë.

A është rruga e mirë për të shkuar?

Pjesa e fundit prej rreth 4 km nga Ballshi është rrugë e dheut. Makinat e zakonshme arrijnë me kujdes; 4×4 ose ekskursione me udhëzues nga Fieri janë më komode.

Sa kohë duhet?

2–4 orë në vend; gjysmë dite në kontekst me drekë në Ballsh. Një ditë e plotë me Apoloninë në kombinim.

A flitet anglisht në park?

Stafi flet shqip dhe italisht. Tabela informuese janë në shqip dhe anglisht. Diaspora italo-shqiptare gjen gjuhën e zemrës këtu.