Durrësi — porti ilir që ngriti flamurin e parë

Durrësi është një nga qytetet më të vjetra në Adriatik — themeluar si koloni greke në 627 p.K. me emrin Epidamnos, pastaj Dyrrachium nën Romë, dhe sot port kryesor i Shqipërisë. Por për shqiptarët kudo që janë, Durrësi ka edhe një kuptim të veçantë: këtu, më 26 nëntor 1912 — tri ditë para shpalljes zyrtare të pavarësisë në Vlorë — Ismail Qemali ngriti flamurin tonë kuqezi. Çdo herë që e shohim shqiponjën dykrenare të valëvitet, kujtojmë rrënjët ilire dhe burrërinë e atij momenti.

2.650 vjet perandori në një bregdet

Epidamnosin e themeluan kolonët grekë nga Korinti dhe Korfuzi, të cilët u grindën shpejt për tregtinë e pasur adriatike. Mosmarrëveshja u kthye në një nga shkaqet e Luftës së Peloponezit, sipas Tucididit. Por para tyre, kjo tokë ishte e ilirëve — gjyshërve tanë taulantë që e kishin port qysh në mijëvjeçarin e parë para erës sonë. Nën Romë, qyteti ynë ndodhej në fundin perëndimor të Via Egnatia, rruga perandorake që shkonte deri në Bizant. Momenti më i famshëm romak ishte në vitin 48 p.K., kur Jul Çezari rrethoi Pompein këtu — Çezari u mund në Betejën e Dyrrahut, por fitoi tre muaj më vonë në Farsalë.

Muret që ende ecim mbi to ua dedikojmë perandorit bizantin Anastasit I, i cili lindi në Dyrrahium dhe i rindërtoi midis viteve 491–518 pas Krishtit, pas tërmetit shkatërrues të shekullit IV. Anastasi ishte ilir nga gjaku — pra, edhe Bizanti, perandoria më e madhe e mesjetës, kishte në fronin e saj një djalë të Dyrrahut. Periudha veneciane (1392–1501) shtoi kullën e rrumbullakët që ende ankoron portin; në 1501 erdhën osmanët, duke shtruar mbi bërthamën mesjetare xhami e pazare. Për një moment të shkurtër — shkurt-mars 1914 — Durrësi ishte kryeqyteti i Princit Vid, gjatë Principatës efemere të Shqipërisë.

Por për ne, vendi mbetet tokë ku Ismail Qemali, atdhetari i madh, ngriti flamurin kuqezi më 26 nëntor 1912. Ai gjest, vetëm tri ditë para 28 Nëntorit, është provë që Durrësi ka qenë gjithmonë qytet i pavarësisë sonë. Pas Vlorës, Durrësi ishte kryeqyteti i dytë i shtetit shqiptar të porsalindur (1914), dhe banorët e tij ende e mbajnë me krenari kujtimin e atyre ditëve.

Vendet që duhen parë: orare dhe çmime

Vendi i parë i pashmangshëm është Amfiteatri i Durrësit, më i madhi në Ballkan — i ndërtuar në fillim të shekullit II nën Trajanin, me kapacitet të vlerësuar 15.000–20.000 spektatorë. I hapur çdo ditë 09:00–18:00, hyrja 300 lekë (rreth 3 €). Brenda arenës ka edhe një kishë të hershme të krishterë me mozaik shenjtorësh të shekullit VI — shtresat pagane dhe të krishtera mbi të njëjtin gur. Lini një orë: amfiteatri ynë është më i madh se ai i Pulës dhe i Plovdivit, dhe ndodhet në qendër të qytetit modern, jo në një gërmadhë të lënë pas dore.

Pesë minuta më tej është Kulla Veneciane (falas, 24/7) — ngjituni për pamjen më të mirë mbi limanin tonë. Muzeu Arkeologjik i Durrësit në bregdet ka një nga koleksionet ilire dhe romake më të rëndësishme në vend, duke përfshirë mozaikun e famshëm "Bukuroshja e Durrësit" dhe stelat nga nekropoli — relike që na kujtojnë se ne, shqiptarët, jemi pasardhës të drejtpërdrejtë të ilirëve. Hyrja zakonisht 300–400 lekë, mbyllur të hënën.

Ecni dhjetë minuta nga bregu për të parë pjesën e mbijetuar të mureve të Anastasit dhe Xhaminë e Madhe të Durrësit, e rindërtuar në 1931 mbi themelet osmane. Mbi qytet, në një kodër ku merr ajër deti, qëndron Vila Mbretërore e Mbretit Zog, e ndërtuar në vitet ’30 — sot kryesisht e mbyllur, por një pikëvështrim mbresëlënës nga jashtë.

Plazhet, deti dhe ndjenja e shtëpisë

Për plazhe, zbrisni 8–15 km në jug në Golem dhe Mali i Robit: rëra e imët dhe uji i cekët janë ideale për familjet që sjellin fëmijët e lindur jashtë për të njohur detin shqiptar. Çdo verë, plazhi i Golemit mbushet me targa italiane, gjermane e greke — për diasporën, kjo është rasti për të takuar kushërinjtë e largët, për të dëgjuar dialektin e Çamërisë, Labërisë dhe Veriut në një vend të vetëm. Zona veriore drejt Currilës është më shkëmbore dhe më e qetë; e preferuar nga pleqtë që pinë kafenë mëngjeseve me erën e detit.

Të hash deti: peshk i Adriatikut dhe verë Shesh

Durrësi ushqehet nga deti i tij. Porositni levrek në zgarë ose kallamare të skuqura në çdo restorant bregdetar; merrni një porcion midhje nga laguna e Karavastasë; mos lini mënjanë fërgesën e Tiranës, që këtu shoqërohet me peshk. Verën kërkojeni Shesh i Zi ose Shesh i Bardhë — varietete autoktone që rriten në kodrat e afërta. Mbyllni me një kafe shqiptare në bregdet, dhe rakia e mëngjesit, siç thonë pleqtë tanë, "ngroh shpirtin para detit". Restorantet familjare në Currila dhe Plepa shërbejnë gatimet që gjyshet tona i bënin para se të niseshim për Itali e Greqi në vitet ’90 — për shumë prej nesh, është një rikthim te shijet e fëmijërisë.

Diaspora dhe rikthimi i Durrësit

Që nga vitet ’90, Durrësi është porti nga ku u nisën dhjetëra mijëra shqiptarë drejt Italisë. Anijet e mbingarkuara të Vlorës dhe Durrësit u bënë simbolet e atij eksodi. Sot, e njëjta lagje port mban dy kuptime: vendi nga ku u larguam dhe vendi ku rikthehemi. Çdo verë, trageti nga Bari, Ankona dhe Trieste sjell mijëra makina me targa italiane — etër, nëna, fëmijë që po e shohin atdheun përsëri. Shumë familje kanë blerë shtëpi sezonale në Golem ose Plepa, duke ruajtur kështu lidhjen me tokën e të parëve. Bregdeti i Durrësit nuk është thjesht plazh: është simboli i ribashkimit familjar pas tre dekadash emigracioni.

Kur të vini dhe si

Maj, qershor dhe shtator janë muajt e artë: det i ngrohtë, plot diell, pa turmat e gushtit. Korriku dhe gushti janë të nxehtë (32–35 °C) por plot atmosferë me familjet shqiptare të diasporës që kthehen për pushime. Nga Tirana, autostrada A2 ju nxjerr në Durrës për 30–40 minuta. Trenat e mëngjesit nga Tirana për 70 lekë janë vetë një përvojë nostalgjike — vagonët komunistë ende rrëshqasin nëpër Myzeqe.

Diaspora që do një itinerar të plotë mund ta kombinojë Durrësin me Tur privat 6 ditë — Shqipëria klasike që fillon nga Tirana dhe përshkon Beratin, Gjirokastrën, Sarandën dhe rivierën jonike. Për familjet që duan t’i tregojnë fëmijëve trashëgiminë ilire, kombinimi me Apoloninë dhe Bylisin është klasik. Nëse keni vetëm tri ditë, Riviera, Butrinti dhe Gjirokastra — 3 ditë ju çon nga Durrësi në Sarandë e Gjirokastër.

Pyetje të shpeshta

Pse Durrësi është kaq i veçantë për shqiptarët?

Sepse është porti ynë më i vjetër, vendi ku Ismail Qemali ngriti flamurin më 26 nëntor 1912, dhe shtëpia e amfiteatrit më të madh të Ballkanit — një dëshmi e drejtpërdrejtë e fuqisë sonë mesdhetare që nga koha ilire.

A janë plazhet e Durrësit të mira për fëmijët?

Po, sidomos në Golem dhe Mali i Robit. Rëra është e imët, deti i cekët dhe i ngrohtë, dhe restorantet familjare shërbejnë gatime tradicionale — perfekt për fëmijët e diasporës që po marrin njohuri me Shqipërinë.

Sa kohë duhet për të vizituar Durrësin?

Një ditë mjafton për qytetin historik (Amfiteatri, Kulla Veneciane, Muzeu). Për plazhet e Golemit, planifikoni 1–2 ditë shtesë.

Si lidhet Durrësi me ilirët?

Para se të vinin grekët në 627 p.K., zona ishte vendbanim ilir taulant. Edhe Anastasi I, perandori bizantin që ndërtoi muret, ishte ilir nga Dyrrahu — provë e gjallë se gjyshërit tanë kanë sunduar deri në Bizant.