Saranda për diasporën: Butrinti UNESCO, Syri i Kaltër, kalaja e Lëkurësit, plazhet, Ksamili dhe lidhja me Korfuzin përballë.
Saranda është porta jugore e Shqipërisë në Detin Jon — qyteti përballë Korfuzit grek, ku diaspora arrin me anije nga Athina, Bari dhe Sicilia, dhe ku shqiptarët e Çamërisë mbajnë gjallë trashëgiminë e tyre të humbur. Bashkë me Butrintin, qytetin antik UNESCO 18 km në jug, dhe Syrin e Kaltër, burimin që na kujton se Shqipëria ka peizazhe që rivalizojnë çdo cep të Mesdheut, Saranda është rikthimi i diasporës në jugun e bukur të vendit tonë.
Vendi i Sarandës — i njohur në antikitet si Onchesmos ose Onhezmi — ishte port ilir i fisit Kaonë para se të bëhej koloni romake. Në shek. VI pas Krishtit, perandori Justiniani I e rinovoi qytetin dhe ndërtoi katet e mëdha, duke përfshirë një bazilikë me dyshemenë mozaik që mund ta shihni ende sot. Emri modern "Saranda" vjen nga manastiri bizantin Hagioi Saranda ("Dyzet Shenjtorët"), rrënojat e të cilit qëndrojnë mbi qytet.
Por gurët më të rëndësishëm janë në Butrint, 18 km në jug. Butrinti u shkrua në Listën e Trashëgimisë Botërore UNESCO në vitin 1992 për kombinimin e jashtëzakonshëm të rrënojave që përfshijnë mbi 2.500 vjet histori të vazhdueshme: themelimi parahelenik, akropoli grek-helenistik, kompleksi monumental romak (teatri me 1.500 vende, banjat, forumi), katedralet bizantine të shek. VI dhe XI, kalaja venedik e shek. XV. Sipas mitit të ruajtur nga Virgjili në "Eneida", qyteti u themelua nga refugjatët trojanë të udhëhequr nga Helenusi, djali i Priamit. Për ne shqiptarët, Butrinti është provë e drejtpërdrejtë e thellësisë sonë historike: kemi qenë pjesë e qytetërimit mesdhetar para shumë popujve që sot na shohin si periferik.
Parku Kombëtar i Butrintit është i hapur çdo ditë; në verë 08:00–19:00, në dimër 08:00–16:00. Hyrja 1.000 lekë (rreth 10 €) për të rritur, falas për fëmijë nën 8 vjeç. Lini 2.5–3 orë për një vizitë gjithëpërfshirëse: teatri grek, baptisteri me mozaikë gjeometrikë (i mbuluar me rërë për mbrojtje, por i hapur në sezone të caktuara), Porta e Luanit, dhe ngjitja te kalaja venedik për pamjen panoramike mbi lagunën e Butrintit dhe ishujt jonik.
Te Saranda, Kalaja e Lëkurësit, mbi kodër në jug, ofron pamjen më të mirë mbi qytetin dhe Korfuzin (kalaja falas, restoranti me pamje në majë). Plazhi qendror i Sarandës është falas dhe i mbushur; për cilësi më të mirë, lëvizni 17 km në jug në Ksamil — fshati me ishujt e vegjël jonik që sot janë destinacioni më i njohur i Shqipërisë në mediat sociale të diasporës. Plazhet e Pulëbardhës dhe Mirror Beach janë alternative më të qeta. Anijet me kohë midis Sarandës dhe Korfuzit (30–45 minuta) kushtojnë 25–30 € për një drejtim — diaspora nga Athina shpesh hyn në Shqipëri përmes Korfuzit.
Syri i Kaltër, 22 km në lindje të Sarandës, është një burim karstik me thellësi mbi 50 m, ujë me temperaturë të vazhdueshme 10 °C, dhe një ngjyrë blu të errët në qendër që rrethohet nga rrethi i kaltër — pamje që asnjë fotografi nuk e kap dot. Hyrja 100 lekë; parkoni në hyrje dhe ecni 1 km deri te burimi. Notimi është i ndaluar (ujët është shumë i ftohtë dhe rrjedha e fortë), por mund të hidhni kavanozin e plotë me Syrin që ju vështron nga thellësia. Pleqtë jugorë thonë se Syri është "syri i tokës që na vështron" — një metaforë që na kujton se atdheu na sheh edhe kur jemi larg.
Tryeza joniane është e detit. Porositni midhje me hudhër dhe limon, levrek të zgaruar, kallamare të mbushura, dhe karkalecat e Butrintit (laguna e Butrintit është një nga prodhuesit më të mëdhenj në Mesdhe). Verërat lokale të Delvinës dhe Mursi-së — varietetet vendore — janë të lehta dhe shoqërojnë mirë peshkun. Mbylleni me një gotë rakie kumbulle dhe një kafe greke-shqiptare — kufiri kuzhinor është i hapur. Restorantet familjare në Ksamil dhe në bregun e Pasqyrës shërbejnë gatime që gjyshërit ç\amë kanë mbartur përmes brezave të largimit.
Saranda është porta më e afërt drejt Çamërisë — trevës shqiptare në jug të kufirit me Greqinë, e cila gjatë viteve 1944–1945 pa shpërnguljen masive të popullsisë myslimane shqiptare. Familjet çame që sot jetojnë në Sarandë, Vlorë, Tiranë, dhe në diasporë në Turqi e ShBA, mbajnë gjallë gjuhën, kostumet dhe muzikën e tyre — polifonia çame është dialekt unik i polifonisë shqiptare. Për fëmijët e diasporës çame, kthimi në Sarandë dhe një vështrim drejt jugut, përtej kufirit, është një moment me kuptim të madh: ata po shohin tokën e gjyshërve që ende mbahet në kujtesë por jo në hartat moderne.
Nga Tirana janë 280 km / 4–4.5 orë me makinë; alternativisht, nga Korfuzi me anije 30 minuta. Maji-qershori dhe shtatori janë muajt më të mirë: deti i ngrohtë, plazhe pa turma. Korriku-gushti janë sezoni i diasporës dhe pikut turistik — Ksamili mund të jetë i mbushur. Kombinoni Sarandën me Gjirokastrën, Butrintin dhe Vlorën. Riviera, Butrinti dhe Gjirokastra — 3 ditë ju çon nga Tirana në Sarandë, Butrint dhe Gjirokastër në 3 ditë; Shqipëria Jugore — Riviera, Vjosa, Ohri kombinon Sarandën me Vjosën dhe Ohrin; Tur privat 6 ditë — Shqipëria klasike mbulon gjithçka në një itinerar 6-ditor.
Ksamili, fshati 17 km në jug të Sarandës, ka kalimet e fundit dy dekadave nga një fshat peshkimi modest në destinacionin më të fotografuar të Shqipërisë në instagram. Lloji i tij është katershe ishuj të vegjël të gjelbërt që dalin nga deti, të arritshëm me kayak ose me dej notimi për ata që janë të fortë (200–400 m larg bregut). Plazhet e Ksamilit kanë rërë të bardhë dhe gurë të vegjël, me ujë me ngjyrë smeraldi që e bëjnë atë "Maldivet e Ballkanit" sipas mediave ndërkombëtare. Sezoni i diasporës (gusht) sjell mbi 50.000 vizitorë — plazhet bëhen të mbushura, dhe rezervimet e hoteleve duhen bërë 3–4 muaj para. Për eksperiencë më të qetë, vizitoni në maj-qershor ose shtator: deti është i ngrohtë por turmat kanë ikur. Restorantet familjare të Ksamilit shoqërojnë peshkun e ditës me verë të Delvinës dhe pamje drejt Korfuzit përballe — kombinim që shumë italianë dhe gjermanë po e zbulojnë si alternativë më të mirë se Greqia.
Jugu shqiptar ka një thesar muzikor unik: polifonia shqiptare, e shpallur Kryevepër e Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale të Njerëzimit nga UNESCO më 2005. Stilet jonike — labe e çame — kanë katër zëra që ndërthuren në një harmoni pa instrumente: marrësi (kryesuesi melodi), kthyesi (përgjigjja), hedhësi (basi i dronit), dhe iso (kori burrash që mban tonin). Festivalet folklorike në Sarandë, Borsh, dhe sidomos Festivali Kombëtar i Gjirokastrës (çdo 4 vjet, ndalesë e detyrueshme për diasporën) tregojnë këtë trashëgimi të gjallë. Familjet ç\ame që sot bëjnë verë në Athinë dhe Bari kanë mbartur këto këngë përmes brezave. Kur dëgjoni një grup pleqësh në një kafe të Sarandës po hapin një këngë labe me iso-në e thellë, kuptoni që po dëgjoni gjuhën e mijëvjeçarit — qumështin shpirtëror që na lidh me ilirët.
Patjetër — është një nga vendet UNESCO më të rëndësishme në Mesdhe dhe i vetmi vend në Shqipëri me 2.500 vjet rrënoja të vazhdueshme. Lini 3 orë.
Tri ditë idealisht: një për Sarandën dhe Lëkurësin, një për Butrintin dhe Syrin e Kaltër, një për plazhet e Ksamilit. Pesë ditë lejojnë gjithë rivierën jugore.
Po, anijet ditore nga Saranda në Korfuz kushtojnë 25–30 € për drejtim. Vendos pasaport dhe llogarit kohën e kalimit kufitar.
Një shishe vere e Mursi-së ose e Delvinës, ulli i kalitur lokalisht, dhe një kostum çam në miniaturë nga dyqanet artizanale.
How it works
Dëgjoni turin audio falas — ose rezervoni eksperiencë private me udhërrëfyes.
Hap Turneu Audio Rezervo nje Tur