Tepelena për diasporën: Ali Pasha i Tepelenës, vizita e Lord Bajronit më 1809, kalaja mbi Vjosë dhe trashëgimia e Labërisë.
Mbi rrjedhën e Vjosës, 179 km / 2,5 orë në jug të Tiranës, qëndron Tepelena — qyteti i lidhur përgjithmonë me një nga personalitetet më të jashtëzakonshme të historisë osmane: Ali Pasha i Tepelenës (1740–1822), "Luani i Janinës". Qytetar i diasporës, kur dëgjon emrin "Tepelena", duhet të dijë: ky është vendi ku më 1809 Lord Bajroni 21-vjeçar takoi Ali Pashën dhe shkroi vargjet e Childe Harold-it që i prezantuan Evropës romantike Shqipërinë si "vend i egër dhe fisnik" — një moment letrar që ende sot ndikon në mënyrën se si bota e sheh atdheun tonë.
Ali Pasha lindi në një familje tepelenase rreth 1740 dhe ndërtoi pushtetin e tij me kombinim brutaliteti, dinakërie financiare dhe aleance selektive me oborrin osman. Në fillim të shek. XIX paskaliku i tij shtrihej nga jugu i Shqipërisë në mesin e Greqisë, me kryeqendrat e Janinës (Ioannina) dhe një bazë verore në vendlindjen e tij Tepelenën. Ai zgjeroi Kalanë e Tepelenës më 1819; mbishkrimi në Portën e Vezirit regjistron punët e tij. Më 1822 u vra në Janinë pas konfliktit me Sulltan Mahmudin II — por emri i tij ende ankoron çdo libër udhëtimi për Shqipërinë dhe Epirin.
Në tetor 1809, Lord Bajroni 21-vjeçar vizitoi Ali Pashën në Tepelenë gjatë "Grand Tour"-it të tij. Takimi, i regjistruar në letrat e tij dhe i futur në Cantoja II e Childe Harold's Pilgrimage (botuar 1812), i prezantoi Evropës romantike Shqipërinë si vend i egër dhe fisnik — moment letrar që ende formëson mënyrën se si udhëtarët i afrohen vendit tonë dy shekuj më vonë. Bajroni shkroi me admirim për pamjen e luftëtarëve shqiptarë në Tepelenë: "Të bukur si statuja antike, me veshjet e tyre të bardha dhe armët e arta — burrat e maleve që e dinë çfarë do të thotë liri."
Rrënojat e Kalasë së Tepelenës shtrihen mbi 4 hektarë mbi qytetin. Hyrja falas, pa orare formale; karakteristikat e mbijetuara përfshijnë pjesë muresh, Portën e Vezirit me mbishkrimin e Ali Pashës, disa kulla, dhe pamjen panoramike mbi Vjosën. Statuja dhe busti i Ali Pashës në qendër të qytetit shënon kujtesën lokale; Muzeu Historik i Tepelenës paraqet erën e Ali Pashës dhe periudhën post-osmane (hyrja modeste, ditën). Për një ditë më të gjatë, Ujëvara e Peshturës, Kanjonet e Nivicës (një nga sistemet më dramatike dhe më pak të vizituara të kanjoneve në Shqipëri, 1 orë në lindje të Tepelenës), dhe Akuedukti i Bençës janë brenda mundësive të një ekskursioni të një dite. Vetë Vjosa rrjedh në këmbë të qytetit dhe ofron vende noti verore — vishni këpucë uji.
Tepelena është porta e Labërisë — krahinës jugore të Shqipërisë me traditën e saj polifonike (e shkruar në Listën e UNESCO-s për Trashëgiminë Kulturore Jomateriale më 2008). Kuzhina labe është ndërtuar rreth mishrave malore: qengj i pjekur, petaniku (petull e mbushur), kulaç (bukë e rrumbullakët festive), byrek, dhe kos shumë i fortë e djath i mprehtë. Verërat lokale janë të mira — Vlosh dhe Pulëz. Polifonia labe ka katër zëra që ndërthuren në harmoni pa instrumente: marrësi (kryesuesi), kthyesi (përgjigjja), hedhësi (basi i dronit), dhe iso (kori burrash). Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës (çdo 4 vjet) është festa e tyre kryesore, dhe çdo dasmë ose pelegrinazh në Labëri është rast për t'i dëgjuar pleqtë të hapin kor.
Një orë në lindje të Tepelenës qëndrojnë Kanjonet e Nivicës — sistem i thellë kanjonesh ku lumi Çajupi rrjedh midis muresh vertikale guri që arrijnë 100 m. Eshtë një nga peizazhet më dramatike të Shqipërisë jugore dhe ende pak i vizituar. Fshati i Nivicës qëndron mbi kanjon dhe ofron pamjet kryesore. Familjet që drejtojnë mësyshës ofrojnë drekë tradicionale labe me byrek, qengj dhe verë vendore. Shtigjet brenda kanjonit kërkojnë udhëzues; ujit, helmetë dhe këpucë të mira. Lumi Vjosa, që rrjedh në këmbë të Tepelenës, është lumi i fundit i egër në Evropë — shpallur Park Kombëtar i Lumit të Egër më 2023. Diaspora që sjell fëmijët këtu mund t'u tregojë: "Ky lumi rrjedh i lirë siç rrjedh nga koha e gjyshërve tanë ilirë — i pa frenuar nga digat moderne, i shenjtë siç është gjithmonë."
Diaspora labe është e shpërndarë gjerësisht në Greqi, Itali, Britani të Madhe dhe ShBA. Pas vitit 1991, mijëra familje labe u nisën për Athinë dhe Selanik ku punuan në ndërtimtari, kuzhinë dhe shërbime. Brezi i parë vështirë e mbante shqipen — flisnin dialektin labërisht me lecturë origjinale. Brezi i dytë lindur në Greqi është dygjuhësh por me shqipen e rrjedhshme. Brezi i tretë, që po lindet tani, është më shpesh greqishtfolës dhe rikthimi në Tepelenë në gusht është mënyra kryesore për t'i mbajtur ata të lidhur me identitetin. Festivalet e diasporës si Festivali i Polifonisë Labe në Vlorë në gusht mbledhin grupet e diasporës nga gjithë bota — çdo grup i tyre pleq me kostume tradicionale që mbarsuesit e tyre i kanë mbartur ndërmjet brezave të largimit.
Maji-qershori dhe shtatori-tetori janë idealë: temperaturat e Vjosës janë komode, kanjonet janë të arritshëm. Korriku-gushti është sezoni i diasporës dhe festivaleve por shumë i nxehtë në kanjone. Nga Tirana janë 179 km / 2,5–3 orë në jug përmes Lushnjës dhe Fierit. Tepelena kombinohet me Gjirokastrën (45 minuta), Përmetin dhe Vjosën, dhe Sarandën (2 orë). Shqipëria Jugore — Riviera, Vjosa, Ohri dhe Tur privat 6 ditë — Shqipëria klasike të dyja kalojnë nga Tepelena ose pranë saj.
Përveç trashëgimisë së Ali Pashës dhe Bajronit, Tepelena ka edhe një cepë të dhimbshëm të historisë komuniste: kampi i internimit i Tepelenës, ku gjatë viteve 1949–1954 mijëra famije "armiq të popullit" — kryesisht gra dhe fëmijë të burgosurish ose të ekzekutuarish politikë — u mbajtën në kushte çnjërzore. Kjo histori, e fshehur për dekada, sot është përkujtuar në një monument modest në hyrje të qytetit. Për diasporën që dëshiron të kuptojë plotësisht historinë shqiptare — jo vetëm krenarinë e Ali Pashës por edhe vuajtjet e familjeve nga regjimi i Hoxhës — Tepelena ofron material të rëndë. Shumë familje të diasporës së pas-1991 janë pikerisht ata që iken nga frika ose vuajtja politike e të parëve të tyre, dhe rikthimi në Tepelenë është momënt i ndershmërisë me të kaluarën.
Rrënojat janë mirëruajtura: pjesë muresh, Porta e Vezirit me mbishkrim, kullat. Hyrja falas. Lini 1 orë.
Ai ishte një figurë e ndërlikuar — krijoi pothuajse një shtet të pavarur shqiptar brenda Perandorisë Osmane, por ishte gjithashtu mjeshtër i brutalitetit. Trashëgimia e tij është dykuptimore por gjithmonë madhështore.
Patjetër — peizazh dramatik dhe pak i vizituar. Lini një ditë me udhëzues lokal dhe drekë në fshat.
Gjysmë dite për kalanë dhe muzeun. Një ditë e plotë me kanjonet e Nivicës ose ujëvarën e Peshturës. Dy ditë për ata që dëshirojnë të shijojnë edhe Vjosën dhe drekat tradicionale labë.
Po, jashtëzakonisht. Tepelena dhe Gjirokastra janë 45 minuta larëg me makinë dhe formojnë çiftin perfekt për një itinerar të jugut: Tepelena për Ali Pashën dhe Bajronin, Gjirokastra për UNESCO-n dhe Kadarenë.
How it works
Dëgjoni turin audio falas — ose rezervoni eksperiencë private me udhërrëfyes.
Hap Turneu Audio Rezervo nje Tur